Του Μάριου Αναστασίου Μπίκα
Οι αρχαίοι τάφοι της Βέλλιανης
Στην Πάνω και κάτω Βέλλιανη έχουν βρεθεί σε διάφορες τοποθεσίες κατά το 19ον και 20ον αιώνα διάφοροι αρχαίοι τάφοι της Ελληνιστικής εποχής, εποχής όπου ιδρύθηκε η αρχαία Ελέα (350. π.Χ).
Α΄ Ο αρχαίος τάφος στον κτήμα του Φώτο Μπίκα ( Άνω Βέλλιανη )
Με κατεύθυνση την αρχαία Ελέα, αναχωρώντας ο επισκέπτης από την πλατεία της Βέλλιανης (σήμερα Χρυσαυγής), μόλις περάσει το νεκροταφείο του χωριού και ανέλθει τις ανηφοριές, θα συναντήσει. μια πλατειούλα, στην οποία δεξιά της υπάρχει καφέ πινακίδα με την επιγραφή « Μονή της Βέλλιανης ». Εδώ μπορεί να αφήσει το αυτό-κίνητό του στη σκιά του πλάτανου αν είναι καλοκαίρι, και πεζή, ακολουθώντας το χωματόδρομο θα συναντήσει σε απόσταση (περίπου) 350 μέτρα, μια γυμνή από λίσβα λοφοσειρά, η οποία ομοιάζει με ραχοκοκαλιά και καταλήγει στη Μεγάλη Ράχη. Το χειμώνα εδώ, πριν την ανάβαση, σχηματίζεται από τα βρόχινα ύδατα μικρό ρέμα, το οποίο όσο κατέρχεται μεγαλώνει και, περνώντας στην άκρη από τα Κουτούζια, τα Κασιανίδια, τα βαρκά, τη Ράχη της Ρόδου, ενώνεται με το λάκκο Σχίζα του Προδρομιού και μαζί καταλήγουν στον Κωκυτό του Ξηρολόφου. Η γυμνή από λίσβα λοφοσειρά, που προαναφέρθηκε, ονομάζεται Αλώνι του Πάσχου, επειδή παλιότερα σε άγνωστη εποχή, κάποιος Βελλιανίτης, ονόματι Πάσχος, είχε το αλώνι του, στο οποίο αλώνιζε με τα άλογα τα δημητριακά (σιτάρι, βρώμη κλπ.). Τα σημάδια του εν λόγω αλωνιού σήμερα δεν υπάρχουν, διότι έχουν χαθεί, εξαιτίας κυρίως των καιρικών συνθηκών. Απέναντι από το Αλώνι του Πάσχου, βορειοανατολικά του και σε μικρή απόσταση, ήταν το κτήμα του δάσκαλου Φώτο Μπίκα (αργότερα της συζύγου του της Φωτω – Γιάνναινας). Εδώ στην κορυφή του στη δεκαετία του 1890 διακρινόταν ογκώδης ακατέργαστη μεγάλη πέτρα, μερικώς εξωτερικά εμφανής, κάτωθεν της οποίας υπήρχε αρχαίος τάφος. Στην περιοχή αυτή εικάζεται ότι υπήρχε το νεκροταφείο της αρχαίας Ελέας, καθότι τούτο φανερώνουν και οι ορθογώνιες, λαξευμένες από όλες τις πλευρές πέτρες, που αντικρίζει κανείς στην όπισθεν από το Αλώνι του Πάσχου μικρή ρεματιά, μερικές από τις οποίες σήμερα είναι καλυμμένες από τις λίσβινες προσχώσεις. Μάλιστα στη δεκαετία του 1990 ο γράφων έχει καταμετρήσει εδώ δώδεκα ομοιόμορφες τέτοιες πέτρες.
Αναφορές για τον αρχαίο τάφο στον κτήμα του Φώτο Μπίκα :
– Δημήτριος Παναγιωτίδης : « Η Βέλλιανη, τα πελασγικά αυτής τείχη και η μονή της » Ο εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος (περιοδικό) 1899 σελ. 147 – 148 : (Σε μεταγλώττιση)
« Έξω από το κάστρο και κάτω από το χωριό Βέλλιανη, σ’ ένα χέρσο χωράφι του Φώτο Μπίκα, ανακαλύφθηκε κάποιος τάφος, ο οποίος ανοίχτηκε πριν έξι χρόνια περίπου (σ.σ.1893), παρουσία μου), όταν βρέθηκα εκεί τυχαία μαζί με άλλους επισκέπτες των αρχαιοτήτων της Βέλλιανης. Ο τάφος αυτός αποτελούνταν από πολλούς ογκώδεις λίθους, οι οποίοι ήταν από το εσωτερικό μέρος και από την πλευρά της εφαρμογής τους χωρίς φροντίδα λαξευμένοι και ακατέργαστοι, και άμορφοι στο εξωτερικό τους. Ήταν σκεπασμένος με χώματα και βρισκόταν στην ίδια επιφάνεια με τον αγρό. Η νοτιοδυτική του όμως πλευρά, η οποία ήταν κοντά στο γειτονικό δρόμο, φαινόταν μόνο σα μια μεγάλη πέτρα. Ο χρόνος παρέσυρε τα χώματα και όταν φάνηκε ότι δεν ήταν απλή πέτρα, αλλά αρχαίος τάφος, οι χωρικοί μπροστά μου (σ. σ. του Παναγιωτίδη) κύλησαν με τα χέρια τους το ένα από τα δύο πέτρινα καλύμματα.
Μέσα στον τάφο βρέθηκαν οστά κρανίου, συντρίμματα από πήλινα δοχεία και μια λυχνία, καθώς και δύο ακέραια μικρά πήλινα αγγεία, από τα οποία το ένα ήταν με δύο λαβές και είχε γραμμωτά μελανά και το οποίο κατά την εξαγωγή του έσπασε από το λαιμό σε δύο κομμάτια. … »
– Σωτήριος Δάκαρης : « Θεσπρωτία », 1972, σ. 183, παράγρ. 543 :
« Ένας τάφος κιβωτιόσχημος με πλάκες χοντρές και εσωτερικές, διαστάσεις 1.90 Χ 1.02 μ., ύψος 0,64 μ., βρίσκεται δυτικά του ναού ( σ.σ. εννοεί τον Άγιο Νικόλαο της Άνω Βέλλιανης) »
Διακρίνεται ο Βασίλειος Ιωάννου Μπίκας (Τσίλη Γιάννης. Πατέρας του συνταξιούχου δάσκαλου Γιωργο – Μπίκα) να μετράει με την γκλίτσα του το μήκος του τάφου παρουσία του Σπύρου Μουσελίμη και του γράφοντος
(1) Η φωτογραφία είναι από το Αρχείο του Μ.Α.Μ (1970)
Β΄ Ο αρχαίος τάφος στο Δημοτικό Σχολείο της Κάτω Βέλλιανης
Όπισθεν της ανατολικής πρόσοψης του Δημοτικού Σχολείου της Κάτω Βέλλιανης το 1987, όταν από τον παρακείμενο αγροτικό δρόμο διήλθε βαρύ σκαπτικό μηχάνημα για την ανέγερση οικοδομής, έσπασε την καλυπτήρια πλάκα αρχαίου τάφου, η οποία έφθανε ως το ύψωμα του δρόμου.
Μετά από λίγες μέρες ο μαθητής Ιωάννης Αλεξίου του Κωνστα-ντίνου, παίζοντας με άλλους συνομηλίκους του, πάτησε πάνω στη θραυσμένη καλυπτήρια πλάκα με αποτέλεσμα το πόδι του να βρεθεί στο κενό και έτσι να αποκαλυφθεί ο σημαντικός τάφος, ο οποίος στη συνέχεια ερευνήθηκε από την Η΄. ΕΠΚΑ Κέρκυρας.
Για τον τάφο του Δημοτικού Σχολείου της Βέλλιανης έγραψαν :
– Καλλιόπη Πρέκα : Αρχαιολογικό Δελτίο 42 (1987) ΒΙ, Χρονικά, σελ. 348.
« Β έ λ λ ι α ν η
Στην αυλή του Δημοτικού Σχολείου της Χρυσαυγής και σε βάθος 0,20 μ. από την επιφάνεια του εδάφους, αποκαλύφθηκε κιβω-τιόσχημος τάφος, εσωτ. διαστ. 1,80 Χ 0,85 και ύψ. 1 μ. … Είχε προσανατολισμό από ΝΔ. προς ΒΑ. Ήταν κατασκευασμένος από μονολιθικές ασβεστολιθικές πλάκες πάχους 0,09 – 0,13 μ.. Η καλυπτήρια πλάκα διαστάσεων 2,05 Χ 1,10 μ., η οποία έπεσε κατά τις εργασίες της διαμόρφωσης και κατέστρεψε τα ταφικά αγγεία τα οποία υπήρχαν στον τάφο. Ο τάφος είχε χρησι-μοποιηθεί για την ταφή δύο νεκρών, τα οστά των οποίων ήταν τοποθετημένα μέσα σε δύο ταφικά αγγεία.
(2)Η φωτογραφία είναι από το Αρχείο του Μ.Α.Μ. (1995)
Ο τάφος ήταν κτερισμένος με αμφορίσκο, τριφυλλόσχημη οινοχόη που περιείχε προσφορές στους νεκρούς, ένα λυχνάρι, κάνθαρο, ένα ζευγάρι χάλκινων ενωτίων και ψήγματα χρυσού και χαλκού.
Ο τάφος είναι ελληνιστικής εποχής. …
ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΠΡΕΚΑ »
– Γεώργιος Ρήγινος και Κασσιανή Αλεξανδρή : « Ελέα Θεσπρωτίας », Αθήνα 2007, σελ. 27 )
… « Το 1987στην αυλή του Δημοτικού Σχολείου της Χρυσαυγής, αποκαλύφθηκε πλούσια κτερισμένος κιβωτιόσχημος τάφος της ελληνιστικής εποχής »
(3)Η φωτογραφία είναι από το βιβλίο του Γ. Ρήγινου και Κασσιανής Αλεξανδρή : Ελέα Θεσπρωτίας, Αθήνα 2007, σελ. 27 )
Τα εικονιζόμενα ευρήματα του τάφου του Δημοτικού Σχολείου της Βέλλιανης (Χρυσαυγής) εκτίθενται σήμερα στο αρχαιολογικό Μουσείο της Ηγουμενίτσας.
Άλλοι αρχαίοι τάφοι που βρέθηκαν στην Κάτω Βέλλιανη…
Η ίδρυση της αρχαίας Ελέας το 350 π.Χ. είχε ως συνέπεια στην πλησίον της περιοχή όπως στο Κάτω Προδρόμι και στην Κάτω Βέλλιανη να δημιουργηθούν οι στρατώνες της και να αναπτυχθούν οικισμοί του άμαχου πληθυσμού. Ο πλακόστρωτος δε δρόμος που ένωνε την κεντρική πύλη της Αρχαίας Ελέας με την Κάτω Βέλλιανη περνούσε από την τοποθεσία Πλάκα, λίγα μέτρα νοτιοανατολικά της σημερινής οικίας του Κωνσταντίνου Ιωάννη Αλεξίου (Κωστα – Αλέξη), στην οποία μέχρι το 1997 ήταν εμφανές μικρό τμήμα του. Στη συνέχεια ο εν λόγω δρόμος περνούσε δεξιά του κτήματος του Ναστάση Μπίκα και του Μήτρο Λώλου (σήμερα του Βασίλη Κωνσταντίνου Λώλου). Πλησίον και παράπλευρα του εν λόγω δρόμου έχουν βρεθεί δύο αρχαίοι τάφοι.
Α΄. Ο τάφος στο κτήμα του Ναστάση Μπίκα (πατέρα του γράφοντος ) :
Στη δεκαετία του 1950 το νότιο τμήμα του κτήματος του Ναστάση Μπίκα (απέναντι από το σημερινό σπίτι του Νικόλαου Σπύρου Λώλου) ήταν καλυμμένο κυρίως με πουρνάρια και άλλους θάμνους. Εδώ ο πατέρας μου τις μέρες που δεν εργαζόταν ως κτίστης, προσπάθησε να το ξεχερσώσει για να φυτέψει η μάνα μου τα διάφορα κηπευτικά της. Ξαφνικά ο κασμάς του, χτύπησε πάνω σε χοντρό κεραμίδι, στην κεραμωτή στέγη του αρχαίου τάφου. Εντός αυτού υπήρχαν ανθρώπινα οστά και σε αποσύνθεση μακρύ ξίφος με το θηκάρι του.
Το μεσημέρι ο πατέρας, πηγαίνοντας στο σπίτι, είπε στη μάνα :
– Φώτω, σήμερα εκεί που έβγαζα με τον κασμά τις ρίζες των πουρνα-ριών, βρήκα ένα κιβούρι. Μέσα είχε τα κόκαλα κάποιου στρατιώτη με το μεγάλο του μαχαίρι.
– Μέσα δεν είχε καμιά πότσια με λίρες; τού είπε η μάνα. Στο Καρυώτι ο …. εκεί που έκανε χωράφι, το υνί του ξέθαψε μια πότσια γιομάτη λίρες και με αυτές αγόρασε τη μισή Παραμυθιά.
– Κοίταξα, αλλά δεν είχε τίποτε άλλο. Φαίνεται ο συχωρεμένος ήταν φτωχός. Ποιος ξέρει πόσα χρόνια κοιμόταν εδώ και σήμερα τον ξύπνησα εγώ με τον κασμά μου..
Β΄. Ο τάφος στο κτήμα του Μήτρο Λώλου.
Κατηφορίζοντας το σημερινό κεντρικό δρόμο της Βέλλιανης, περίπου διακόσια (200) μέτρα από τον Α΄. τάφο, βρέθηκε κάτω από τις εξής συνθήκες στη δεκαετία του 1980 ο δεύτερος αρχαίος τάφος.
Την εποχή αυτή πρόεδρος στη Βέλλιανη ήταν ο αείμνηστος Βασίλης Δημητρίου Λώλος, γιος του Δημητρίου και της Αρετής το γένος Κόκκορη από τα Σιαμέτια της Παραμυθιάς και αργότερα Δήμαρχος του Δήμου Σουλίου.
Ο πρόεδρος ένα πρωί έφερε τη μπουλντόζα της Νομαρχίας, η οποία άρχισε από τη σημερινή πλατεία να ανοίγει δεξιά και αριστερά τον κεντρικό δρόμο του χωριού, χαλώντας όλους τους φράχτες. Οι γριές με το μαντίλι γούσια, λες και είχαν κηδεία, έβλεπαν να καταστρέ-φονται τα περιβόλια τους. Μερικές δε τόλμησαν να βγουν μπροστά και να εμποδίζουν το πέρασμα του « θεριού» όπως το ονόμαζαν που στο πέρασμά του δεν άφηνε τίποτε όρθιο. Τώρα οι αυλές των σπιτιών είχαν τελείως ξεγυμνωθεί.
Η μπουλντόζα πέρασε το νερόμυλο του Τσιλη Γιάννη, έκοψε στη στροφή τα κυπαρίσσια του Νίκου Μπίκα, απέναντι από μεγάλο Πλάτανο, και φθάνοντας στην εξωτερική βρύση του χωριού, άρχισε από τη δεξιά πλευρά να καταστρέφει το φράχτη στο κτήμα του Μήτρο Λώλου. Ξεριζώνοντας τη ροδιά, που σύμφωνα με μαρτυρίες έκανε νόστιμα ρόδια, στη ρίζα της είδαν, ο Πρόεδρος και οι άλλοι χωριανούς, να ξεπετάγονται χοντρά κεραμίδια. Ο μπουλντοζιέρης, αφού σταμάτησε τη μπουλντόζα, αμέσως πρώτα με τα χέρια άρχισαν να αναμερίζουν τα χοντρά κεραμίδια. Κάτω από αυτά ήταν αρχαίος τάφος και εντός αυτού βρέθηκαν δύο μικροί οινοχόοι
Άλλοι τάφοι που αποκαλύφτηκαν στις παρακάτω τοποθεσίες :
– Στα Μπουσάκια (χωράφια του Μπούση), κτήμα του Γάκη Ντάγκα και βόρεια της σημερινής οικίας του γιου του Φώτη.
Εδώ στη δεκαετία του 1970 κατά την καλλιέργεια κηπευτικών έχουν αποκαλυφθεί 4 ή 5 κιβωτιόσχημοι τάφοι, κατασκευασμένοι με ασβε-στολιθικές λευκές πλάκες, χωρίς να έχουν βρεθεί εντός αυτών κτερί-σματα.
- Στο Μητσιοτόπι (τόπος του Μήτσιου), χωράφι του Νικόλα Κούρτη, σήμερα του γιου του Ιωάννη.
Στη δεκαετία του 1960 (περίπου) κατά το όργωμα έχουν βρεθεί ενταύθα τεμάχια χοντρών κεραμιδιών και ένα αγαλματίδιο μικρού παιδιού, περίπου μεγέθους 0,40 εκ. , χωρίς κεφάλι και χέρια. Το Μητσιοτόπι συνορεύει με τα Μπουσάκια και παραδοσιακά πιστεύεται ότι εδώ υπήρχε αρχαίο ιερό.
Μαρτυρία
Ο Φώτης Βασιλείου Παπαφώτης (πατέρας του Θωμά Παπαφώτη)
«. Ο Βαγγέλης Παπαφώτης (αδερφός μου) έκανε χωράφι με τα βόδια κι εγώ, παιδί τότε, έριχνα σπυριά καλαμπόκι. Εκεί όπως πέρασε το αλέτρι πέταξε στην επιφάνεια άσπρο αγαλματάκι, που παρίστανε ένα μικρό παιδί από το οποίο έλειπαν το κεφάλι και τα χέρια του. Το άγαλμα αυτό υπήρχε στο παλιό μας σπίτι μέχρι που χωρίσαμε. Αργότερα χάθηκε.
Διακρίνεται από τα αριστερά : Ο Χαρίσης Παπαφώτης και ο Φώτης Παπαφώτης, πατέρας της νύφης.
(4) Η φωτογραφία είναι από το Αρχείο του Μ.Α.Μ.
– Στην οικία του Κωνσταντίνου Βασιλείου Παπαφώτη, συνοικισμό των Παπαφωταίων.
Εδώ κατά τη διάνοιξη βόθρου, βρέθηκαν τεμάχια χοντρών κεραμιδιών και πιθαριών.
Μαρτυρία
Ο Σπύρος Μουσελίμης, που ως νήστις προσέτρεξε στο άνοιγμα του βόθρου :
« Εδώ υπήρχαν αρχαίοι τάφοι, οι οποίοι έχουν λεηλατηθεί »
– Στον κήπο του Χαρίση Μπίκα, σήμερα του γιου του Κω/ντίνου :
Εδώ η μάνα του Χαρίση Μπίκα, η Γιάννη Μπίκαινα, καλλιεργώντας τον κήπο είχε αποκαλύψει σωρεία απλών τάφων εντός των οποίων υπήρχαν ανθρώπινα οστά και διάφορα νομίσματα.
Μαρτυρία
Ο Σπύρος Μουσελίμης
« Σ’ αυτή την περιοχή υπήρχε αρχαίο νεκροταφείο στο οποίο έθαβαν τους απλούς ανθρώπους, που πέθαιναν από φυσικό θάνατο ή από διάφορες αρρώστιες ».
και στο πρώτο μαγαζί του Θωμά Μπίκα (του Πρεσβύτερου).
(5) Η φωτογραφία είναι από το Αρχείο του Μ.Α.Μ.
– Στο παλιό σπίτι του Στέφο Φίλη (Στεφάνου), αργότερα του γιου του Χρήστου (Τάκη Στέφου) :
Στην δυτική πρόσοψη του σπιτιού του Στεφο – Φίλη, μετά από όνειρο του Στέφου, βρέθηκε πιθάρι, εντός του οποίου υπήρχαν λευκά ανθρώ-πινα οστά.
Στην εν λόγω περιοχή, λέγεται ότι υπήρχε εκκλησία, που τιμόταν στον ΄Αγιο Παντελεήμονα.
Βιβλιογραφία :
– Δημήτριος Παναγιωτίδης : Η Βέλλιανη και τα Πελασγικά αυτής τείχη. Ο εν Κωνσταντινουπόλει Φιλολογικός Σύλλογος (περιοδικό)
– Σωτήριος Δάκαρης : Θεσπρωτία 1972
– Αρχαιολογικό Δελτίο 42 (1987) ΒΙ Χρονικά
– Γεώργιος Ρήγινος και Κασσιανή Αλεξανδρή : « Ελέα Θεσπρωτία », 2007
– Μπίκας Μάριος : « Η Βέλλιανη και η αρχαία Ελέα », 1997
Μάριος Αναστασίου Μπίκας
